शून्यातून विश्व कसं घडतं हे शिकायचं असेल तर माझ्या बाबांचं आयुष्य पाहिलं की त्याचं उत्तर मिळतं.

शून्यातून विश्व कसं घडतं हे शिकायचं असेल तर माझ्या बाबांचं आयुष्य पाहिलं की त्याचं उत्तर मिळतं.
एका साध्या कुटुंबात वाढलेला, मिलमध्ये काम करणारा एक तरुण आणि मनात एकच जिद्द — आपल्याला आयुष्यात काहीतरी वेगळं करायचं आहे. परिस्थिती साधी होती, हातात मोठी साधनं नव्हती आणि कुठलाही मोठा पाठिंबा नव्हता. पण स्वप्न मात्र मोठं होतं.
त्या काळात इंटरनेट नव्हतं, यूट्यूब नव्हतं. आज एखादी गोष्ट शिकायची म्हटलं की एका क्लिकवर सगळं मिळतं; पण त्या वेळी तसं काहीच नव्हतं. पुस्तकं, निरीक्षण, स्वतःची मेहनत आणि ज्येष्ठ जादूगारांकडून मिळणारं मार्गदर्शन एवढाच आधार होता.
जादूची कला शिकणं ही काही सोपी गोष्ट नव्हती. जादूगार आपली कला सहजासहजी कोणालाही शिकवत नसत. त्यामुळे बाबांनी सुरुवातीच्या काळात अनेक जादूगारांच्या सहवासात राहून, त्यांचं काम जवळून पाहून, पडद्यामागच्या प्रत्येक गोष्टीचा बारकाईने अभ्यास करून ही कला आत्मसात केली. अनेकदा जादूचे अवजड पेटारे घेऊन कार्यक्रमांच्या ठिकाणी जाणं, पडद्यामागे उभं राहून प्रयोग पाहणं आणि प्रत्येक संधीमधून काहीतरी नवीन शिकणं, हा त्यांच्या प्रवासाचा भाग होता.
संघर्ष खूप होता, पण त्या संघर्षामुळे त्यांची जिद्द कमी झाली नाही. उलट प्रत्येक अडचणीने त्यांना आणखी मजबूत केलं. स्वतःवरचा विश्वास, कष्ट करण्याची तयारी आणि जादूकलेवरचं प्रेम या तीन गोष्टी त्यांच्या सोबत कायम राहिल्या.
आणि मग त्यांच्या आयुष्यात आलं एक महत्त्वाचं वळण — १९७८ साल.
सुप्रसिद्ध सिने निर्माते आणि नकलाकार रणजित भुतकर यांनी बाबांना पहिला कार्यक्रम करण्याची संधी दिली. ही संधी त्यांच्या आयुष्यातील एक मोठी सुरुवात ठरली. त्यानंतर रणजित भुतकर यांच्या बरोबर बाबांनी अनेक कार्यक्रम एकत्रपणे सादर केले. त्या सहवासातून त्यांना केवळ कार्यक्रम करण्याचा अनुभव मिळाला नाही, तर या क्षेत्रात पुढे जाण्याचा आत्मविश्वासही मिळाला.
याच काळात जादूगार श्रीधर कीर हे बाबांचे जादू क्षेत्रातील मार्गदर्शक आणि मित्र बनले. त्यांच्या बरोबरही बाबांनी खूपसे कार्यक्रम सादर केले. त्यांच्या मार्गदर्शनातून जादूकलेचे अनेक बारकावे त्यांनी शिकले आणि आपल्या कलेला एक मजबूत पाया मिळवला.
हीच त्यांच्या जादुई प्रवासाची खरी सुरुवात होती.
जादूकलेची सुरुवात झाल्यानंतर बाबांनी कधीच मागे वळून पाहिलं नाही. एका कार्यक्रमातून दुसरा कार्यक्रम, एका शहरातून दुसरं शहर आणि सतत नवीन लोकांसमोर आपली कला सादर करत त्यांनी स्वतःची एक वेगळी ओळख निर्माण केली.
सुरुवातीला मिळणाऱ्या प्रत्येक संधीला त्यांनी मनापासून स्वीकारलं. कार्यक्रम छोटा असो किंवा मोठा, प्रेक्षक कमी असोत किंवा हजारोंच्या संख्येने असोत, बाबांसाठी प्रत्येक प्रयोग महत्त्वाचा होता. कारण प्रत्येक कार्यक्रमातून काहीतरी नवीन शिकता येतं, हा त्यांचा नेहमीचा दृष्टिकोन होता.
जादू शिकताना त्यांनी फक्त प्रयोग शिकले नाहीत, तर जादू सादर करण्याची पद्धतही शिकली. प्रेक्षकांची मानसिकता समजून घेणं, योग्य वेळी योग्य संवाद साधणं, स्टेजवरची हालचाल, वेळेचं भान आणि प्रयोगामागची तयारी या सगळ्या गोष्टी त्यांनी स्वतःच्या अनुभवातून आत्मसात केल्या.
जादूची कला ही फक्त हातचलाखी किंवा करमणूक नाही, हे त्यांनी आपल्या कामातून दाखवून दिलं. त्यांच्या मते जादूच्या माध्यमातून एखादा चांगला विचार लोकांपर्यंत पोहोचवता येतो. त्यामुळे त्यांनी जादूचा उपयोग समाजप्रबोधनासाठीही केला.
अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि समाजजागृती यासाठी त्यांनी अनेक कार्यक्रम केले. जादूच्या प्रयोगातून लोकांना एखादी गोष्ट चमत्कार नसून त्यामागे काहीतरी तंत्र, कौशल्य किंवा वैज्ञानिक कारण असू शकतं, हे समजावून सांगण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. त्यामुळे त्यांचे कार्यक्रम फक्त मनोरंजनापुरते मर्यादित राहिले नाहीत.
स्टेट बँक ऑफ इंडिया, भारत सरकारच्या आरोग्य विभागासह अनेक संस्था आणि विविध संघटनांसाठी त्यांनी कार्यक्रम सादर केले. वेगवेगळ्या विषयांवर जादूचा वापर करून लोकांपर्यंत संदेश पोहोचवण्याचं काम त्यांनी केलं.
या सगळ्या प्रवासात त्यांची मेहनत आणि सातत्य कायम होतं. तब्बल ४८ वर्षांचा हा जादुई प्रवास काही साधी गोष्ट नव्हती. या ४८ वर्षांत असंख्य कार्यक्रम, असंख्य माणसं, असंख्य अनुभव आणि अनेक चढ-उतार त्यांनी पाहिले.
४००० हून अधिक कार्यक्रम सादर करताना त्यांनी देशभरात आपली कला पोहोचवली. प्रत्येक कार्यक्रमानंतर त्यांना मिळणारा प्रेक्षकांचा प्रतिसाद हीच त्यांच्या मेहनतीची खरी पावती होती.
जादूच्या क्षेत्रात काम करत असताना त्यांनी स्वतःपुरतं मर्यादित न राहता या कलेला पुढे नेण्याचाही प्रयत्न केला. नव्या पिढीला जादूची कला समजावी, तिच्याकडे फक्त चमत्कार म्हणून न पाहता एक कला आणि कौशल्य म्हणून पाहावं, अशी त्यांची कायम इच्छा होती.
त्यांच्या या प्रवासात अनेक जादूगार, कलाकार, मित्र आणि सहकारी जोडले गेले. प्रत्येक व्यक्तीकडून त्यांनी काहीतरी शिकण्याचा प्रयत्न केला आणि मिळालेलं ज्ञान पुढे इतरांपर्यंत पोहोचवलं.
याच मेहनतीतून पुढे त्यांची ओळख फक्त एका जादूगाराची राहिली नाही. ते एक कलाकार म्हणून वेगवेगळ्या क्षेत्रांमध्येही आपली छाप सोडू लागले.
जादूच्या क्षेत्रात स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केल्यानंतर बाबांचा प्रवास चित्रपट क्षेत्राकडेही वळला. जादूच्या कलेमुळे त्यांना चित्रपटातील वेगवेगळ्या प्रकारच्या कामांचा अनुभव मिळाला. बॅकस्टेजपासून प्रॉडक्शन मॅनेजरपर्यंत, ट्रिक सीन डायरेक्टरपासून अभिनयापर्यंत त्यांनी वेगवेगळ्या जबाबदाऱ्या सांभाळल्या.
चित्रपटाच्या पडद्यावर दिसणाऱ्या एखाद्या जादुई प्रसंगामागे किती तयारी असते, किती बारकावे असतात, हे त्यांना त्यांच्या अनुभवामुळे चांगलं माहीत होतं. त्यामुळे ट्रिक सीन डायरेक्टर म्हणून काम करताना त्यांच्या जादूकलेचा अनुभव त्यांना खूप उपयोगी पडला. पडद्यावर एखादी गोष्ट खरी वाटावी यासाठी लागणारी कल्पकता आणि तांत्रिक समज त्यांनी आपल्या कामातून दाखवून दिली.
अभिनयातही त्यांनी स्वतःला आजमावून पाहिलं. एका क्षेत्रात यश मिळाल्यावर तिथेच थांबण्याऐवजी सतत काहीतरी नवीन करण्याची त्यांची सवय होती. म्हणूनच त्यांच्या आयुष्याचा प्रवास हा एका कलाकाराचा नसून सतत शिकत राहणाऱ्या माणसाचा प्रवास वाटतो.
आपल्या अनुभवांना शब्दरूप देण्याचाही त्यांनी प्रयत्न केला. ‘मी जादूगार होणार’ हे त्यांचं पुस्तक म्हणजे त्यांच्या स्वप्नांचा, संघर्षाचा आणि जादूच्या प्रवासाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. हे पुस्तक लिहिताना त्यांनी स्वतःच्या आयुष्यातील अनेक अनुभव आणि जादूकलेशी जोडलेल्या आठवणी जपण्याचा प्रयत्न केला.
दुसरं पुस्तक लिहिण्याचंही त्यांच्या मनात होतं. मात्र ते पुस्तक पूर्ण होऊ शकलं नाही. पण त्यात लिहायचं राहून गेलेलं बरंच काही त्यांच्या आठवणींमध्ये, त्यांच्या बोलण्यात आणि त्यांच्या कामातून आजही जिवंत आहे.
बाबांनी आयुष्यभर जे काही कमावलं, त्यात त्यांच्या कलेसोबतच त्यांचा अनुभव, त्यांची विचारसरणी आणि कलेची आवड हीसुद्धा आमच्यासाठी मोठी देणगी आहे. बाबांकडून मला जादूची कला मिळाली. त्यांचं जादूवरील प्रेम, त्यांची शिकण्याची पद्धत आणि कलेबद्दलची त्यांची तळमळ माझ्यातही आली.
ज्याप्रमाणे बाबांनी जादूकलेत स्वतःची ओळख निर्माण केली, त्याचप्रमाणे त्यांच्या कलेची आणि सिनेमाची आवड माझा भाऊ अनिकेत नांगरे याच्यामध्येही आली. आज अनिकेत एक उत्तम नाट्य दिग्दर्शक, लेखक, अभिनेता, थिएटर आर्ट टीचर, गायक आणि निवेदक म्हणून स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करत आहे. त्याच्यामध्ये असलेल्या या अनेक कलागुणांच्या मुळाशी कुठेतरी बाबांनी दिलेल्या कलेची आणि संस्कारांची देणगी आहे.
खरं तर बाबांनी आमच्या दोन्ही मुलांमध्ये काही ना काही रूपाने स्वतःला जिवंत ठेवलं आहे. माझ्यामध्ये त्यांची जादूकला आली आणि अनिकेतमध्ये त्यांची नाटक, सिनेमा आणि विविध कलांबद्दलची आवड आली. बाबांनी आयुष्यभर जपलेल्या कलेची हीच खरी कमाई आहे, असं मला वाटतं.
त्यांच्या आयुष्याकडे मागे वळून पाहिलं की एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते — त्यांनी परिस्थितीची तक्रार करण्यापेक्षा परिस्थितीतून मार्ग काढण्यावर विश्वास ठेवला. साध्या परिस्थितीतून सुरुवात करून त्यांनी स्वतःचं एक वेगळं विश्व निर्माण केलं.
१९७८ साली मिळालेली पहिली संधी, रणजित भुतकर यांचं पाठबळ, जादूगार श्रीधर कीर यांचं मार्गदर्शन, त्यानंतरची असंख्य वर्षांची मेहनत, ४००० हून अधिक कार्यक्रम, समाजप्रबोधनाचं काम, चित्रपट क्षेत्रातील अनुभव आणि आपल्या कलेवरचं कायम असलेलं प्रेम — हा सगळा प्रवास पाहिला की ४८ वर्षांचा हा जादुई प्रवास किती मोठा आहे याची जाणीव होते.
आज त्यांच्या या प्रवासाकडे पाहताना मला एक गोष्ट नेहमी जाणवते — माझ्या बाबांनी मला फक्त जादूची कला दिली नाही, तर आयुष्याकडे पाहण्याची दृष्टी दिली. परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी स्वप्न सोडायचं नाही, शिकणं थांबवायचं नाही आणि आपल्या कलेवर विश्वास ठेवायचा, हे त्यांनी त्यांच्या आयुष्यातून दाखवून दिलं.
त्यांचा हा वारसा पुढे नेणं ही आमच्यासाठी अभिमानाची गोष्ट आहे. बाबांनी आम्हाला दिलेली कला, त्यांचे संस्कार, त्यांच्या आठवणी आणि त्यांनी आयुष्यभर जपलेली कलेची परंपरा आम्ही कायमस्वरूपी जपू. त्यांच्या कलेचा हा वारसा पुढे नेऊन त्यांचं नाव आणखी मोठं करणं, हीच आमच्यासाठी खरी आदरांजली असेल.
शून्यातून विश्व कसं उभं करायचं, हे एखाद्या पुस्तकातून शिकता येणार नाही. पण एखाद्या माणसाचं आयुष्य समोर ठेवलं तर त्याचं उत्तर नक्की मिळू शकतं.
माझ्यासाठी त्या प्रश्नाचं उत्तर म्हणजे — माझे बाबा, सुरेश नांगरे.
त्यांचा ४८ वर्षांचा हा जादुई प्रवास म्हणजे केवळ जादूच्या प्रयोगांचा प्रवास नाही; तो जिद्दीचा, संघर्षाचा, मेहनतीचा, शिकण्याचा आणि स्वप्नांवर विश्वास ठेवण्याचा प्रवास आहे.
आणि म्हणूनच आजही मनापासून वाटतं — शून्यातून विश्व कसं घडतं हे शिकायचं असेल, तर माझ्या बाबांचं आयुष्य एकदा नक्की पाहावं.

*नचिकेत सुरेश नांगरे *