धुराचा अदृश्य आध्यात्मिक परिणाम : जागतिक पर्यावरणीय आरोग्य दिनानिमित्त धूम्रपान करणाऱ्यांसाठी एक जागृतीचा संदेश*

_*महर्षि अध्यात्म विश्वविद्यालयाचा लेख*_

दिनांक : २३.९.२०२६

*धुराचा अदृश्य आध्यात्मिक परिणाम : जागतिक पर्यावरणीय आरोग्य दिनानिमित्त धूम्रपान करणाऱ्यांसाठी एक जागृतीचा संदेश*

सिगारेट एका व्यक्तीच्या हातात असली, तरी तिचा धूर त्या एका व्यक्तीपुरता मर्यादित राहत नाही. तो सभोवतालच्या हवेत मिसळतो आणि त्याचे कुटुंब, सहकारी व सभोवतीच्या इतर व्यक्ती नकळत त्याच्या हानीकारक परिणामांना बळी पडतात. २६ सप्टेंबर रोजी साजरा केला जाणारा ‘जागतिक पर्यावरण आरोग्य दिन’ ‘धूम्रपान ही केवळ एक वैयक्तिक सवय नसून, ती पर्यावरणाशी संबंधित आरोग्याची समस्यादेखील आहे’, याकडे पाहण्याची संधी देतो.

गोवा येथील महर्षि अध्यात्म विश्वविद्यालयाने धूम्रपान करणाऱ्या व्यक्तीच्या जवळ उभ्या असलेल्या (धूम्रपान न करणाऱ्या) व्यक्तीवर सिगारेटच्या धुराचा काय परिणाम होतो, याचा अभ्यास करण्यासाठी एक प्रयोग केला. या प्रयोगात, धूम्रपान न करणारी व्यक्ती धूम्रपान करणाऱ्या व्यक्तीने सिगारेटचे आठ झुरके मारेपर्यंत त्याच्यापासून साधारण १ ते १.५ फूट अंतरावर उभी राहिली. त्यानंतर १. ‘बायो-वेल’ (Bio-Well) उपकरण आणि २. ‘प्रभावळ आणि ऊर्जामापक यंत्रा’चा वापर करून प्रयोगाआधी आणि नंतर धूम्रपान न करणाऱ्या व्यक्तीच्या सात कुंडलिनीचक्रांमधील आणि प्रभावळीतील (Aura) नोंदींचे (readings चे) मापन करण्यात आले.

या प्रयोगातील निष्कर्षांवरून असे दिसून आले की, प्रयोगापूर्वी धूम्रपान न करणाऱ्या व्यक्तीची पाच चक्रे—आज्ञा, विशुद्ध, मणिपूर, स्वाधिष्ठान आणि मूलाधार—मध्यरेषेवर स्थित होती. नोंदीतील मध्यरेषा ही सुषुम्ना नाडीची दर्शक असते. ही आध्यात्मिकदृष्ट्या अनुकूल स्थिती मानली जाते. तथापि, धूम्रपान करणाऱ्या व्यक्तीच्या संपर्कात आल्याच्या १० मिनिटांनंतर सातही चक्रांनी सिगारेटच्या धुरातील त्रासदायक शक्ती ग्रहण करून त्यांचा आकार वाढणे, तसेच ती मध्यरेषेपासून बाजूला जाणे इ. नकारात्मक बदल दिसून आले. २० आणि ३५ मिनिटांनी घेतलेल्या नोंदींमध्येही नकारात्मक परिणामच दिसून आले. हे नकारात्मक बदल सिगारेटच्या धुरातील त्रासदायक शक्तीच्या प्रभावामुळे आहेत, असे संशोधकांनी स्पष्ट केले.

‘प्रभावळ आणि ऊर्जामापक यंत्रा’द्वारे केलेल्या मापनातून दिसून आले की, सिगारेटच्या धुराच्या संपर्कात आल्यानंतर धूम्रपान न करणाऱ्या व्यक्तीच्या नकारात्मक ऊर्जेच्या प्रभावळीमध्ये सातत्याने वाढ होत गेली. महत्त्वाचे म्हणजे, या प्रयोगात दिसून आलेले सिगारेट ओढण्याचे दुष्परिणाम केवळ धूम्रपान करणाऱ्यापुरते मर्यादित नव्हते, तर सान्निध्यात असलेल्या व्यक्तीवरही ते स्पष्टपणे जाणवले, भले ती व्यक्ती पाचच मिनिटांनी तिथून दूर गेली तरीही.

आपण जी हवा श्वासोच्छ्वासासाठी वापरतो, ती स्वच्छ ठेवणे ही आपल्या सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे—आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून पाहिले किंवा धूम्रपान करणाऱ्याच्या केवळ सान्निध्यात राहणाऱ्याच्या (Passive smokerच्या) व्यापक आरोग्यसमस्येच्या दृष्टीने पाहिले, तरी हा संदेश विचारात घेण्याजोगा आहे.

पर्यावरणीय आरोग्य म्हणजे केवळ जंगल, नद्या आणि घराबाहेरील प्रदूषण नव्हे, तर आपल्या घरातील, कामाच्या ठिकाणच्या आणि सार्वजनिक ठिकाणच्या हवेची गुणवत्ता देखील त्यात समाविष्ट असते, हे लक्षात ठेवण्यासाठी ‘जागतिक पर्यावरण आरोग्य दिन’ हा योग्य दिवस आहे.

स्वच्छ हवा ही अत्यंत मूलभूत गरजांपैकी एक आहे. ‘इंटरनॅशनल फेडरेशन ऑफ एन्व्हायर्नमेंटल हेल्थ’ (IFEH) हे “तंबाखू नियंत्रण आणि घरातील व बाहेरील हवेच्या गुणवत्तेचे रक्षण हे पर्यावरणीय आरोग्याचे महत्त्वाचे घटक” म्हणून विशेषरूपाने मान्यता देते.

यातील सकारात्मक संदेश सोपा आहे : धूम्रपान सोडल्याने केवळ धूम्रपान करणाऱ्याचेच नाही, तर इतरांचेही रक्षण होते. प्रत्येक न ओढलेली सिगारेट म्हणजे वातावरणात सोडला जाणारा कमी धूर. धूम्रपान सोडणारी प्रत्येक व्यक्ती आपल्या सभोवतालच्या लोकांसाठी स्वच्छ हवा निर्माण करते.

या २६ सप्टेंबरला, सिगारेटच्या धुराऐवजी स्वच्छ हवेची निवड करूया. आपण मागे सोडत असलेल्या स्वच्छ हवेपासून एका निरोगी वातावरणाचा आरंभ होतो.

– *डॉ. (सौ.) नंदिनी सामंत, वरिष्ठ संशोधन गट सदस्य, महर्षि अध्यात्म विश्वविद्यालय, गोवा.*