विकसित आणि शाश्वत भारत: एक एकात्मिक दृष्टीकोन
भारत हा खेड्यांचा, समृद्ध संस्कृतीचा आणि अफाट नैसर्गिक संपत्तीचा देश आहे. “भारत हा खेड्यांचा देश आहे” या महात्मा गांधींच्या विचाराला केंद्रस्थानी ठेवून, देशाचा सर्वांगीण विकास साधताना आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय घटकांचा योग्य समतोल राखणे ही आजच्या काळाची सर्वात मोठी गरज आहे. एकात्मिक आणि प्रगतीपथावर असलेल्या भारताच्या उभारणीसाठी ग्रामीण विकास, सांस्कृतिक जोपासना आणि पर्यावरण संवर्धन हे तीन प्रमुख खांब आहेत.
ग्रामीण भागाचा विकास म्हणजे केवळ पायाभूत सुविधांची उभारणी नव्हे, तर ग्रामीण भागातील प्रत्येक घटकाचा सर्वांगीण विकास होय. शेतकरी, महिला, मजूर आणि युवा या तळागाळातील घटकांना निर्णयप्रक्रियेत आणि देशाच्या आर्थिक प्रवाहात मुख्य स्थान मिळवून देणे अत्यंत गरजेचे आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान, सेंद्रिय शेती, महिला बचत गट, लघुउद्योग आणि पंचायत राज व्यवस्थेच्या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर निर्णय घेण्याचे अधिकार बळकट करूनच ग्रामीण सक्षमीकरण शक्य होईल. यामुळे शहर आणि ग्रामीण भागातील वाढती आर्थिक दरी कमी होण्यास मदत होईल आणि रोजगाराच्या शोधात शहरांकडे होणारे पलायन प्रभावीपणे रोखता येईल.
भारताची खरी ओळख ही जगावेगळी आहे ती त्याच्या ‘विविधतेतील एकता’ या अद्वितीय वैशिष्ट्यामुळे. विविध भाषा, धर्म, सण, परंपरा आणि खाद्यसंस्कृती यांचे अनोखे मिश्रण या देशात पाहायला मिळते. ही सांस्कृतिक विविधता भारताची कमजोरी नसून सर्वात मोठे सामर्थ्य आहे. वेगवेगळ्या पार्श्वभूमीतून येणाऱ्या विचारांमुळे समाजात नावीन्य, कला, साहित्य आणि कल्पकतेला मोठा वाव मिळतो. भारतीय समाजात जगातील कोणत्याही संस्कृतीला आपलेसे करण्याची आणि आदर देण्याची मोठी ताकद आहे. प्रांतिक किंवा धार्मिक तेढ विसरून ‘एक भारत श्रेष्ठ भारत’ या भावनेने वाटचाल करणे हाच आपल्या लोकशाहीचा खरा पाया आहे.
आजच्या आधुनिकीकरणाच्या युगात वाढते प्रदूषण, शहरीकरण आणि औद्योगिकीकरण यामुळे नैसर्गिक संसाधनांचा अनिर्बंध वापर सुरू आहे. आर्थिक आणि भौतिक विकास नक्कीच आवश्यक आहे, परंतु तो निसर्गाचा विनाश करून नव्हे. वर्तमानातील गरजा पूर्ण करताना भावी पिढीच्या गरजा भागवण्याच्या क्षमतेला धक्का न पोहोचवणे म्हणजेच शाश्वत विकास होय. कोळसा आणि खनिज तेलाऐवजी सौर व पवन ऊर्जेसारख्या नवीकरणीय ऊर्जेचा वापर, जलसंधारण, प्लास्टिक बंदी आणि ‘कमी वापर, पुनर्वापर, पुनर्चक्रण’ या तत्त्वांचा अवलंब करणे अनिवार्य आहे. महात्मा गांधींनी योग्यच म्हटले होते की, पृथ्वीकडे प्रत्येकाची गरज भागवण्यासाठी पुरेशी संसाधने आहेत, पण कोणाचाही लोभ पूर्ण करण्यासाठी नाहीत.
पर्यावरण संरक्षणाच्या या महान कार्यात तरुण पिढीची भूमिका अत्यंत निर्णायक ठरणार आहे. तरुणांकडे असणारी ऊर्जा, नवनवीन विचार आणि बदल घडवून आणण्याची क्षमता या देशाचे भवितव्य ठरवेल. वृक्षारोपण, कचरा व्यवस्थापन, स्वच्छता मोहिमा आणि शाश्वत जीवनशैलीचा स्वीकार करून तरुण पिढी समाजात मोठा सकारात्मक बदल घडवून आणू शकते. डिजिटल तंत्रज्ञान आणि सोशल मीडियाचा प्रभावी वापर करून पर्यावरणविषयक जनजागृती करणे आणि पर्यावरणपूरक उद्योगांना चालना देणे आजच्या युवकांना शक्य आहे.
ग्रामीण भागातील प्रत्येक व्यक्ती सक्षम झाली, देशाचा सांस्कृतिक सलोखा अबाधित राहिला आणि निसर्गाशी जुळवून घेणारा विकास साधला गेला, तरच भारत खऱ्या अर्थाने विकसित आणि समर्थ राष्ट्र बनेल. “समृद्ध खेडे, सशक्त भारत” आणि “हरित व सुरक्षित भविष्य” या ध्येयाचा पुनरुच्चार करत, निसर्ग आणि संस्कृतीचे जतन करत पुढे जाणे हेच देशाच्या अखंड प्रगतीचे रहस्य आहे.
डॉ. गुरूदास नाटेकर
Loading ...